Zaburzenia mowy przyczyny, przejawy, terapia.

Mówimy o zaburzeniach rozwoju mowy wówczas, gdy proces rozwoju mowy nie przebiega prawidłowo. Niektóre zaburzenia mają charakter izolowany, niektóre natomiast wiążą się z innymi zaburzeniami rozwojowymi. Podstawę prawidłowego rozwoju mowy stanowi sprawnie działający słuch. Za pomocą słuchu dziecko uczy się mowy od otoczenia, kontroluje własną fonację i artykulację. Jeśli dziecko nie słyszy lub słyszy słabo, mowa nie rozwija się lub rozwija się wadliwie. Jeżeli mówiące dziecko traci słuch między trzecim a siódmym rokiem życia, rozwój mowy zostaje zahamowany, artykulacja staje się nieprawidłowa i zależnie od stopnia upośledzenia słuchu - mowa staje się niewyraźna, zamazana, niemelodyjna może też rozwinąć się wtórna niemota.

Jeśli słuch jest tylko upośledzony, zwłaszcza wysokich tonów, rozwijają się wady wymowy w postaci seplenienia, gerania itd. W procesie rozwoju mowy w grę wchodzi nie tylko ostrość słuchu, ale też zdolność różnicowania dźwięków, ich analizy i syntezy w korze mózgowej, czyli tzw. słuch fonetyczny. Doskonalenie słuchu fonetycznego postępuje z wiekiem, przy czym tempo tego doskonalenia jest różne u różnych dzieci.

Nieprawidłowy rozwój mowy może współwystępować z zaburzeniami rozwoju ruchowego. Może to być słaba sprawność narządów artykulacyjnych, tzn. dziecko nie wykonuje ruchów potrzebnych do wprowadzenia danej głoski, (chociaż narządy artykulacyjne zbudowane są prawidłowo i słuch jest prawidłowy). Bywa także zaburzone czucie kinestetyczne. Obniżenie sprawności ruchowej w obrębie narządu artykulacyjnego oraz jego wadliwa koordynacja z pracą innych układów mogą mieć charakter izolowany, mogą też występować na tle ogólnie obniżonej motoryki.

Badania nad rozwojem mowy, jego opóźnieniem i zaburzeniami zdają się wskazywać na rolę procesu lateralizacji. Dotyczy to głównie jąkania, które występuje częściej u dzieci z lateralizacją nieustaloną tzw. konfliktem dominacji (oko - ręka). Nie należy jednak przyczyn zaburzeń mowy upatrywać w samej leworęczności, lecz raczej w stosunku otoczenia do dziecka leworęcznego, w wadliwych metodach wychowawczych rodziny, przedszkola i szkoły. Na zaburzenia mowy dzieci ma również wpływ życie uczuciowe dziecka oraz iloraz inteligencji.

O wadach mowy (defektach) wymowy mówimy wtedy, gdy odbiega ona od normy fonetycznej ogólnie przyjętej w danym języku. Wady te obejmują szeroką gamę odchyleń od tej normy, poczynając od drobnych nieprawidłowości w realizacji poszczególnych głosek, aż po ciężkie wady, które utrudniają kontakt z otoczeniem i powodują złe przystosowanie jednostki do życia społecznego.
Zaburzenia mowy polegają na tym, że nie umiemy właściwie zbudować wypowiedzi lub też jej percypować. Wypowiedzi są w całości albo w jakiejś części składowej w mniejszym lub większym stopniu zniekształcone.

Do najczęściej występującej wady wymowy u dzieci przedszkolnych i wczesnoszkolnych należy dyslalia.

DYSLALIA (wg L.Kaczmarka) - to wada wymowy polegająca na realizacji fonemów w sposób niezgodny z ustaloną przez zwyczaj społeczny normą. To nieprawidłowość w wymawianiu jednej głoski, wielu głosek, a nawet wszystkich głosek od razu (bełkot).
Zachowane są rytm, melodia i akcent, sama wymowa jest jednak zatarta, mało zrozumiała lub zupełnie niezrozumiała.

  1. Ze względu na ilość zniekształconych głosek wyróżniamy:
    1. Dyslalię jednoraką
    2. Dyslalię wieloraką
    3. Dyslalię całkowitą (alalię motoryczną), wymowa jest niewyraźna, bełkotliwa, niezrozumiała dla otoczenia. Zwana jest też bełkotem i cechuje ją opuszczenie (elizja), substytuowanie (zastępowanie) lub deformowanie wszystkich lub prawie wszystkich głosek.

    Dzieci, u których rozpoznano tę wadę wymowy, nieprawidłowo artykułują nawet samogłoski. W przypadku bełkotu (częściej występuje u dzieci głębiej upośledzonych umysłowo) może występować: ubezdźwięcznienie, nazalizacja głosek ustnych, denazalizacja głosek nosowych, palatalizacja twardych, depalatalizacja miękkich oraz różnego rodzaju i stopnia deformacje, co sprawia, że wymowa jest często niezrozumiała nawet dla najbliższego otoczenia.

  2. Ze względu na etiologię (przyczyny) wyróżnia się:
    1. Dyslalię centralną - uszkodzenie struktur korowych (anartria, dysartria).
    2. Dyslalię mechaniczną (motoryczną) - uszkodzenie obwodowego systemu nerwowego (przyczyny pozamózgowe), uszkodzenie lub dysfunkcja narządów mownych.
    3. Dyslalia audiogenna - zaburzenia i wady słuchu.
    4. Dyslalia funkcjonalna (środowiskowa) - brak podniet do mówienia, (nadmiar bodźców słownych, nieodpowiednie wzorce wymowy, niewłaściwa reakcja otoczenia towarzysząca pierwszym próbom samodzielnego mówienia dziecka.
    5. Dyslalia socjalna - przyczyny "psychiczne" w znaczeniu niechęci do mówienia.
    6. Dyslalia sprzężna (zespoły wad).
  3. Ze względu na objawy wyróżnia się:
    1. seplenienie (sygmatyzm)
    2. wymowę bezdźwięczną
    3. teranie (rotacyzm)
    4. rynolalię (nosowanie)
    5. palatolalię (przy podniebieniu gotyckim)
    6. nieprawidłową wymowę głosek tylnojęzycznych: k, g, x.

SEPLENIENIE Polega ono na prawidłowej artykulacji głosek dentalizowanych, które w zależności od miejsca artykulacji można podzielić na 3 grupy:

  • Przedniojęzykowo - zębowe (syczące): s, z, c, dz
  • Przedniojęzykowo - dziąsłowe (szumiące): sz, ż, cz, dąż
  • Środkowojęzykowo - palatalne (ciszące): ś, ź, ć, idź

PRZYCZYNY:

  • Wady zgryzu
  • Wymiana zębów mlecznych na stałe
  • Ubytki zębowe
  • Urazy twarzoczaszki
  • Wady rozwojowe narządów artykulacyjnych
  • Zaburzenia funkcjonalne narządów artykulacyjnych
  • Upośledzenie słuchu
  • Zaburzenia słuchu fonetycznego
  • Porażenie języka i mięśni twarzy
  • Brak napięcia mięśniowego
  • Naśladowanie wymowy osób wadliwie mówiących

Wadliwa wymowa może polegać na zastępowaniu (parasygmatyzm) głosek jednego szeregu innym, opuszczaniu głosek (mogisygmatyzm), jak też deformacji - sygmatyzm właściwy np.

  • Seplenienie międzyzębowe (interdentalne)
  • Seplenienie boczne (lateralne)
  • Seplenienie wargowo - zębowe (labiodentalne)
  • Seplenienie przyzębowe (addentalne)
  • Seplenienie nosowe (naskalne)
  • Seplenienie krtaniowe (laryngalne)
  • Seplenienie gardłowe (pharyngealne)
  • Seplenienie ostre, świszczące (stridens)

BEZDŹWIĘCZNOŚĆ Zastępowanie głosek dźwięcznych bezdźwięcznymi. Ubezdźwięcznianiu nie ulegają samogłoski i spółgłoski półotwarte (r, l, m, n, li, mi, ni, j, ł). Łatwiej rozpoznać ją w piśmie niż w wypowiedzi ustnej. Znajduje wtedy odzwierciedlenie w postaci trudnych do eliminowania błędów.

PRZYCZYNY:

  • Zaburzenie słuchu mownego (fonematycznego)
  • Upośledzenie słuchu, niedosłuch, głuchota
  • Brak koordynacji między pracą więzadeł głosowych a pracą narządów jamy ustnej (kinestezja artykulacyjna)
  • Inercja wiązadeł głosowych, a także zakłócenia w koordynacji mięśni fonacyjnych i oddechowych, które utrudniają napięcie wiązadeł głosowych warunkujące ich drganie

Terapię prowadzimy w określonej kolejności:

  • Szczelinowe: w, lwi, z, ż, ź
  • Zwarto - szczelinowe: dz, dąż, idź
  • Zwarte: b, Bi, d, di, g, agi

ROTACYZM Jest to nieprawidłowa realizacja głoski (r): opuszczanie - mogirotacyzm, zastępowanie - pararotacyzm.

PRZYCZYNY:

  • Zbyt niska sprawność ruchowa języka (czubka)
  • Nieprawidłowości budowy anatomicznej języka
  • Upośledzenie słuchu
  • Opóźniony rozwój motoryczny
  • Upośledzenie umysłowe
  • Porażenie mózgowe
  • Wadliwa mowa osób z otoczenia

RODZAJE:

  • Języczkowy (uwularny) - tzw. (r) francuskie
  • Policzkowy (bucalny)
  • Wargowy (labialny)
  • Wargowo - zębowy (labiodentalny)
  • Krtaniowy (laryngalny)
  • Podniebienny (welarny)
  • Gardłowy (pharyngealny)
  • Międzyzębowy (interdentalny)

RYNOLALIA Polega na mówieniu z nieprawidłowym rezonansem nosowym.

RODZAJE:

  • Rynolalia otwarta (rhinolalia perta)
  • Rynolalia zamknięta (rhinolalia Clausa)
  • Rynolalia mieszana (rhinolalia mixta)

PRZYCZYNY:

  1. Nosowania otwartego:
    • Rozszczepy podniebienia;
    • Krótkie podniebienie;
    • Nieprawidłowa praca pierścienia zwierającego gardła.
  2. Nosowania zamkniętego:
    • Niedrożność jamy nosowo - gardłowej spowodowana przerostem śluzówki przy ostrych i przewlekłych stanach kataralnych, przerostem trzeciego migdałka, polipami, skrzywieniem przegrody nosowej, urazem nosa (palatolalia)

KAPACYZM Jest to nieprawidłowa wymowa głosek: k, g, h, której przyczyna jest najczęściej nieprawidłowa praca języka.

MUTYZM Jest to brak lub ograniczenie mówienia występujące u (osób, które poprzednio posługiwały się mową. Może pojawiać się u osób, u których zachowana jest w pełni sprawność aparatu mownego, tak w części centralnej (ośrodki mózgowe), jak też w części obwodowej (sprawnie funkcjonujący układ oddechowy, fonacji i artykulacji oraz prawidłowo zbudowany i w pełni sprawny narząd słuchu). Pojawia się stosunkowo rzadko u dzieci o prawidłowym przebiegu rozwoju psychicznego, częściej spotykany jest u dzieci z odchyleniami rozwojowymi np. z upośledzenie umysłowym, z zaburzeniami mowy, utrudniającymi komunikację z otoczeniem, z dysfunkcją narządu ruchu. Najczęściej pojawia się między 3 a 5 rokiem życia.

TERAPIA

W przypadku stwierdzenia u dziecka wad wymowy należy zwrócić się o pomoc do odpowiedniej poradni logopedycznej jak również:

  1. Skierować dziecko na specjalistyczne badania i terapię mowy
  2. Zorganizować rodzicom spotkania ze specjalistami
  3. Podjąć współpracę z logopedą, stosować terapię wspomagającą
  4. Usprawniać narządy artykulacyjne dziecka z zaburzeniami mowy
  5. Rozwijać kompetencje (odbiór i nadawanie) komunikacyjne dziecka z zaburzeniami mowy
  6. Wzmacniać u dziecka poczucie własnej wartości
  7. Redukować lęk i wewnętrzny niepokój
  8. Organizować sytuacje stwarzające dziecku możliwość kontaktów z kolegami oraz motywować je do podejmowania kontaktów społecznych
  9. Obiektywnie oceniać wysiłki dziecka

Pierwszą wizytę w gabinecie logopedycznym rozpoczyna się od rozmowy z rodzicami. Celem tej rozmowy jest zapoznanie się z przebiegiem rozwoju mowy dziecka oraz ustalenie ewentualnych przyczyn, które mogły spowodować wystąpienie nieprawidłowości w jej rozwoju. Następnie przeprowadza się badanie logopedyczne dziecka. Na podstawie wyników tego badania ustala się plan pracy z dzieckiem. W planie pracy bez względu na rodzaj stwierdzonej wady wymowy, uwzględnia się:

  1. Stopniowanie trudności - najpierw wykonuje się ćwiczenia funkcji zaburzonych analizatorów: sprawność narządów artykulacyjnych, słuchu fonetycznego, a dopiero potem przechodzi się do wywołania głoski Najłatwiejszej dla dziecka. Następnie utrwala się głoski w sylabach, wyrazach, zdaniach, opisach obrazów, opowiadaniach, mowie spontanicznej. Przystąpienie do ćwiczeń nowego etapu może nastąpić dopiero po opanowaniu przez dziecko etapu poprzedniego.
  2. Polisensoryczność doznań - wykorzystanie w pracy doznań płynących z kilku Analizatorów.
  3. Zindywidualizowanie metod - każde dziecko jest inne, inaczej reaguje na swoje trudności i w różnym tempie uczy się, dlatego też wymaga indywidualnego tempa i metod pracy.
  4. Kształtowanie prawidłowych postaw emocjonalno - osobowościowych - Chodzi tu o wzmocnienie uczuć społecznie oczekiwanych, wyrobienie poczucia własnej wartości, likwidowanie lękliwości.
  5. Systematyczność - częste i systematyczne powtarzanie materiału.

Ścisła współpraca rodziców z logopedą jest niezbędna. Po każdorazowych ćwiczeniach w poradni, rodzicom przekazywane są dokładne wskazówki do pracy z dzieckiem w domu. W znacznej mierze od stosowania się do tych zaleceń zależą efekty terapii logopedycznej.

Rodzice mają za zadanie utrwalenie z dzieckiem opracowanego materiału, gdyż tylko wtedy, gdy ten materiał jest dobrze utrwalony, można przejść do następnego etapu ćwiczeń. W ramach ćwiczeń domowych bardzo ważna jest też systematyczność. Ćwiczenia powinny przebiegać w atmosferze spokoju, zrozumienia trudności dziecka. Pośpiech i nerwowość utrudniają przyswajanie materiału. Dzieci należy chwalić nawet za minimalne osiągnięcia, co znacznie mobilizuje do wysiłku.

Nauczyciele dziecka powinni być poinformowani przez rodziców o tym, że dziecko uczęszcza na terapię logopedyczną, wspierać rodziców i samo dziecko w wykonywaniu ćwiczeń logopedycznych.

Bibliografia:

  1. G. Demel. "Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola", Warszawa 1998
  2. L. Kaczmarek "Nasze dziecko uczy się mowy", Lublin 1966
  3. K. Kozłowska "Pomagajmy dzieciom z zaburzeniami mowy" Wyd. Pedagogiczne, ZNP, Kielce 1996
  4. E. M. Minczakiewicz "Mowa - rozwój, zaburzenia, terapia"
  5. H. Spionek "Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia w szkole." (Wyd. 4 Warszawa 1985 PWN)

Opracowanie: Grażyna Rząd

Wszelkie prawa zastrzeżone: Przedszkole Nr 18 w Tarnobrzegu